Cubaanse migratie in Europa

Katrien Demuynck

Op 9 mei organiseerde CDR-Antwerpen samen met Colectivo Suraka en de Federación Latinoamericana een avond over het thema te Antwerpen. Laura Pujol Torres, Cubaanse consul te Brussel, kwam er de bevindingen van haar onderzoekswerk met de aanwezigen delen.

Zo'n 10% Cubanen leven buiten hun vaderland. Het lijkt veel, maar is veel lager dan bijvoorbeeld Haiti, waar zo'n 30% van de bevolking emigreerde. Ook houdt men er meestal een erg vervormd beeld op na wat betreft de motivatie van de Cubaanse migranten. Velen denken dat die mensen hun land verlieten omdat ze tegen de revolutie zijn. Dat klopt echter niet met de realiteit.

Er wonen zo'n 130.000 Cubanen in Europa. Daar is heel weinig onderzoekswerk naar verricht. Meestal focust men op de Cubaanse migratie naar de VS. De VS zijn trouwens een soort natuurlijke afzetmarkt voor de Cubaanse migranten. De VS houden er ook een migratiepolitiek op na die speciaal ontworpen is voor de Cubanen. Via de ‘Cuban Adjustment Act' wordt elke Cubaan die illegaal de VS binnenkomt onmiddellijk gelegaliseerd. Zo proberen de VS een beeld te creëren van hopeloze Cubanen die op allerlei vlotjes en gammele bootjes hun land proberen te ontvluchten. Stel je voor dat ze dezelfde voordelen zouden geven aan de rest van de illegale Latijns-Amerikaanse migranten...

In de jaren '90 doet zich een nieuw fenomeen voor in het Cubaanse migratiepatroon. Voor het eerst gaan Cubanen ook migreren naar andere Spaanssprekende landen en naar Europa.

In België wonen er momenteel ongeveer 1300 Cubanen. In 11 Europese landen bedraagt de Cubaanse gemeenschap meer dan 1000 mensen, in 24 landen meer dan 100.

De Cubaanse emigratie naar Europa ontstond vooral ten gevolge van de enorme economische crisis tijdens de ‘Speciale Periode'. In de jaren '90 was de toestand heel ernstig. Er was soms zelfs voedsel tekort. Bijgevolg ontstond een economische migratie, vooral gericht op betere economische voorwaarden om te leven. Het ging hoofdzakelijk om twintigers en dertigers.

Een tweede factor is het Europees toerisme, dat uitgebouwd werd om de economische crisis aan te pakken. Via deze weg vormen zich beetje bij beetje netwerken van vriendschap en verwantschap.

Een derde factor is tenslotte het feit dat het steeds moeilijker wordt om via de legale weg naar de VS te emigreren. Niet iedereen ziet het zitten om illegaal op een vlot te klimmen om zo, mits het riskeren van je leven, beroep te kunnen doen op de ‘Cuban Adjustment Act'…

In tegenstelling tot de verwachtingen van de onderzoekster loopt de Cubaanse migratie zeer gelijklopend aan de Latijns-Amerikaanse migratie in Europa.

Het karakter van de migratie uit Cuba is door de jaren heen veranderd. Vandaar dat ook de Cubaanse politiek ten opzichte ervan mee geëvolueerd is. Het is logisch in een democratisch systeem dat dit gebeurt. Alleen heeft Cuba de beperking van zich steeds te moeten blijven verdedigen tegenover grootmacht VS. Dat beperkt de speelruimte en de vrijheid. Vóór de jaren '90 werd een emigrant gezien als iemand die Cuba in de steek liet. Nu is dat niet meer zo. Er gingen reeds drie conferenties door in Cuba rond en met de Cubaanse migranten. Cuba organiseerde ook beter zijn 124 consulaten om diensten te kunnen leveren aan de Cubanen in het buitenland.

De ongeveer 1 miljoen Cubaanse migranten die in de VS wonen zijn echter sterk gediscrimineerd. Door verordeningen van de VS beschikken zij maar over één consulaat, in Washington, met een beperkt aantal beambten. Deze laatste mogen zich bovendien maar maximum 25 mijl buiten Washington begeven.

De VS-wetgeving is verder zeer restrictief tegenover Cubaanse immigranten. Zij mogen slechts één keer om de drie jaar hun geboorteland bezoeken. Dat maakt dat de politieke kleuren onder de Cubaanse immigratie in de VS stilaan aan het verschuiven zijn, van anti-Cuba vroeger naar anti-VS-overheid. De mensen nemen het niet dat het hen zo moeilijk gemaakt wordt om hun familie te kunnen bezoeken.

Onder de Cubanen die zich in Europa bevinden heb je twee grote groepen: de tijdelijke migratie en de definitieve migratie. De meerderheid onder hen beschikt over een toestemming om in het buitenland te verblijven. Dat betekent dat ze terug naar hun land kunnen wanneer ze maar willen.

Na een exponentiële groei in de jaren '90 is de migratie naar Europa op dit moment gestabiliseerd. Dat heeft te maken met de verbeterde economische situatie in Cuba maar ook met het verharden van de Europese wetgeving rond migratie. 70% van die migratie is vrouwelijk, een kenmerk van de hele Latijns-Amerikaanse migratie naar Europa de laatste 10 jaar. Dat heeft onder andere te maken met het demografisch probleem in Europa. Er zijn weinig huwelijken, weinig kinderen en er is een veroudering van de bevolking. Europese mannen gaan dan ook vaak op zoek naar een goed opgeleide vrouw met een klassiek gezinsbeeld, dwz trouwen en kinderen hebben. Veel Europese meisjes zijn daar niet meer voor te vinden. Dat betekent niet dat we een negatief beeld moeten hebben van deze relaties. Integendeel. Er zijn bij deze gemengde huwelijken bijvoorbeeld minder scheidingen dan op Cuba zelf. De gezinnen hebben doorgaans ook verschillende kinderen.

De Cubaanse immigratie in Europa is afkomstig uit alle provincies van het land, hoewel iets meer vanuit de economisch meer welgestelde gebieden. De raciale mengeling is dezelfde als die van het geheel van de Cubaanse bevolking. “Het opdelen van mensen volgens hun huidskleur komt bij ons wel bizar over”, merkt Laura op, onder instemmend geknik van de Cubanen onder de aanwezigen.

Er zijn niet abnormaal veel universitairen onder de emigranten. Het gaat om 7%, gelijkaardig als het gemiddelde bij de Cubaanse bevolking. Er kan dus ook niet van braindrain gesproken worden. In het naburige Haïti bijvoorbeeld heeft 60% van de migranten een universitair diploma… Globaal genomen heeft de Cubaanse emigratie een hoog educatief niveau en integreert ze zich goed. Tegelijkertijd behouden ze een goede band met thuis. Gemiddeld gaan ze 1 keer per jaar op familiebezoek. Het is niet abnormaal om bijvoorbeeld de volle twee zomermaanden met de kinderen naar Cuba te gaan. Velen nodigen ook regelmatig familieleden naar Europa uit. Dit alles zorgt voor een heel rijke culturele en politieke uitwisseling.

Op een vraag rond illegale migratie antwoord Laura dat het om een minderheid gaat. Per jaar verlaten zo'n 10 à 15.000 Cubanen het eiland op een legale manier. Op illegale manier zijn het er niet meer dan 1000. Die mensen verliezen hun verblijfsrecht in Cuba. Laura merkt ook op dat er in sommige gevallen sprake is van illegale terugkeer.

Cuba regelt uiteraard zijn immigratiestroom via wetgeving. Zo kan je met bepaalde diploma's niet vrij vertrekken. Iedereen die aan die studies begint weet dat ook. Je zult 2 of 3 jaar moeten wachten na het behalen van je diploma eer je kan emigreren.

Ga je maar tijdelijk het land uit dan krijg je een tijdelijk uitreisvisum. De maximumduur van dat visum is 11 maand. Wil je toch langer in het buitenland blijven dan kan dat op twee manieren. Ofwel keer je na 11 maand naar Cuba terug en vraag je eventueel een nieuw tijdelijk verblijf in het buitenland aan. Ofwel kan je het visum laten verlengen. Dat kost dan wel 45 euro per maand. Je behoudt immers je volledige status als permanent resident in Cuba met alle voordelen daaraan verbonden zoals bijvoorbeeld gratis gezondheidszorg en onderwijs, sociale zekerheid.

Ongeveer 6% van de in Europa verblijvende Cubanen heeft dat statuut. Het gaat dus om een minderheid. De overgrote meerderheid, namelijk 59% heeft een permanente verblijfsvergunning in het buitenland. Zij kunnen op elk moment op bezoek of terug naar Cuba gaan wonen. Een ander groot deel, namelijk 26% is definitief uitgeweken. Zij kunnen uiteraard steeds op bezoek, maar moeten een aanvraag doen als ze toch definitief terug willen keren naar Cuba.